General Knowledge and Current Affairs

हेनरी फेयोलद्वारा प्रतिपादित व्यवस्थापनका सिद्धान्तहरूको कार्यक्षेत्र पहिचान

हेनरी फेयोल (सन् १८४१–१९२५) फ्रान्सेली खानी इन्जिनियर तथा व्यवस्थापनविद् हुन् । उनले आफ्नो पुस्तक General and Industrial Management (सन् १९१६) मा व्यवस्थापनका १४ सिद्धान्त प्रतिपादन गरेका छन् । यी सिद्धान्तहरू कुनै एउटा संस्था वा क्षेत्रका लागि मात्र नभई सबै प्रकारका संस्थामा समान रूपले लागू हुने भएकाले उनलाई "आधुनिक व्यवस्थापनका पिता" भनिन्छ । यी सिद्धान्तहरूको कार्यक्षेत्रलाई देहायबमोजिम पहिचान गर्न सकिन्छ :

१. श्रम विभाजन (Division of Work) : कामलाई साना–साना भागमा बाँडी विशेषज्ञता प्राप्त गर्ने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ । यसले उत्पादन तथा सेवा दुवै क्षेत्रमा दक्षता बढाउँछ ।

२. अधिकार र जिम्मेवारी (Authority and Responsibility) : पदीय अधिकारसँगै जिम्मेवारी तोकिने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ । सार्वजनिक प्रशासन, निजी उद्योग सबैमा यसको प्रयोग हुन्छ ।

३. अनुशासन (Discipline) : संस्थागत नियम, आचरण तथा आदेशको पालना गराउने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ ।

४. आदेशको एकता (Unity of Command) : एक कर्मचारीले एकै प्रकारको कामका लागि एकै अधिकारीबाट आदेश पाउने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ, जसले दोहोरोपना हटाउँछ ।

५. निर्देशनको एकता (Unity of Direction) : एउटै उद्देश्यका लागि बनेका समूहलाई एकै योजना र एकै प्रमुखबाट निर्देशन दिने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

६. व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा संस्थागत स्वार्थ (Subordination of Individual Interest to General Interest) : संस्थाको हितलाई व्यक्तिगत हितभन्दा माथि राख्ने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ ।

७. पारिश्रमिक (Remuneration) : कर्मचारीलाई न्यायोचित तथा सन्तोषजनक पारिश्रमिक दिने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

८. केन्द्रीकरण र विकेन्द्रीकरण (Centralization and Decentralization) : अधिकार केन्द्रमा राख्ने वा तल्लो तहमा बाँड्ने निर्णय गर्ने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ ।

९. शृंखला (Scalar Chain) : आदेश तथा सञ्चारको स्पष्ट क्रम (उच्च तहदेखि तल्लो तहसम्म) कायम राख्ने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

१०. व्यवस्था (Order) : व्यक्ति र वस्तु दुवैलाई उपयुक्त स्थानमा राख्ने क्षेत्रमा यो सिद्धान्त लागू हुन्छ ।

११. समानता (Equity) : कर्मचारीप्रति दयालु तथा न्यायपूर्ण व्यवहार गर्ने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

१२. कर्मचारीको स्थायित्व (Stability of Tenure) : कर्मचारीलाई टिकाउ राखी अनुभव प्राप्त गराउने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

१३. पहलकदमी (Initiative) : कर्मचारीलाई नयाँ योजना बनाउन तथा कार्य गर्न प्रोत्साहन दिने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

१४. सामूहिक भावना (Esprit de Corps) : टोली भावना विकास गरी एकता कायम राख्ने क्षेत्रमा यो लागू हुन्छ ।

निष्कर्ष : यसरी फेयोलका सिद्धान्तहरू उत्पादन, वित्त, मानव संसाधन, विपणन तथा सार्वजनिक प्रशासनसम्मका सबै व्यवस्थापकीय क्षेत्रमा लागू हुन्छन् । यी सिद्धान्तहरू सार्वभौमिक (universal) भएकाले जुनसुकै साना–ठूला, निजी–सार्वजनिक संस्थामा पनि यसको कार्यक्षेत्र विस्तृत रहेको पाइन्छ ।