Economics

आर्थिक उदारीकरणबाट नेपालले प्राप्त गरेका उपलब्धिहरू

नेपालले सन् १९८० को दशकको मध्यदेखि तथा विशेषगरी २०४७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि आर्थिक उदारीकरण, निजीकरण र विश्वव्यापीकरणको नीति अवलम्बन गरेको हो । यस नीतिबाट निम्न उपलब्धिहरू प्राप्त भएका छन् :

१. विदेशी मुद्रा आर्जन र भुक्तानी सन्तुलनमा सुधार: उदारीकरणपछि रेमिट्यान्स आम्दानी उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । वैदेशिक रोजगारी तथा खुला अर्थतन्त्रका कारण विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढ्न गई भुक्तानी सन्तुलन सहज भएको छ ।

२. निजी क्षेत्रको विकास र लगानी वृद्धि: उद्योग, व्यापार, बैंकिङ, सञ्चार, पर्यटन, जलविद्युत् जस्ता क्षेत्रमा निजी लगानी बढेको छ । स्वदेशी तथा विदेशी लगानी (एफडीआई) भित्रिएर औद्योगिक तथा सेवा क्षेत्र विस्तार भएको छ ।

३. वित्तीय क्षेत्रको विस्तार: बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सङ्ख्या र शाखा विस्तार भई ग्रामीण क्षेत्रसम्म पुँजी तथा बैंकिङ सेवा पुगेको छ । पुँजी बजार, बीमा र सहकारी क्षेत्रको विकास भएको छ ।

४. उपभोक्तालाई वस्तु तथा सेवाको सहज उपलब्धता: आयात खुला भएपछि गुणस्तरीय तथा विविध वस्तु र सेवा सुलभ मूल्यमा उपलब्ध भई उपभोक्ताको जीवनस्तरमा सुधार आएको छ ।

५. सञ्चार, सूचना प्रविधि र यातायातको विकास: निजी क्षेत्रको सहभागिताले दूरसञ्चार, इन्टरनेट, सडक तथा हवाई सेवा विस्तार भई जनताको पहुँच बढेको छ ।

६. रोजगारी तथा आय वृद्धि: निजी उद्योग, सेवा व्यवसाय र वैदेशिक रोजगारीका माध्यमबाट रोजगारीका अवसर बढेका छन् ।

७. कृषि तथा सेवा क्षेत्रको व्यावसायीकरण: कृषिमा निजी लगानी, कृषि उपजको बजारीकरण र सेवा क्षेत्रको विस्तार भई कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा सेवा क्षेत्रको योगदान बढेको छ ।

---

भविष्यमा आर्थिक उदारीकरणबाट प्राप्त लाभ अभिवृद्धि गर्न चाल्नुपर्ने कदम (सुझाव)

१. पूर्वाधार विकासमा लगानी: सडक, विद्युत्, खानेपानी, सञ्चार जस्ता आधारभूत पूर्वाधारको विकास गरी लगानीमैत्री वातावरण बनाउनुपर्छ ।

२. लगानीमैत्री कानुन र स्थिर नीति: कर प्रणाली सरल, पारदर्शी र स्थिर बनाई नीतिगत अस्थिरता अन्त्य गर्नुपर्छ । एकद्वार प्रणालीबाट स्वदेशी तथा विदेशी लगानी भित्र्याउनुपर्छ ।

३. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन: भ्रष्टाचार, अनियमितता तथा नोकरशाही झन्झट हटाई सुशासन कायम गर्नुपर्छ ।

४. मानव संसाधन विकास: शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सीपमूलक तालिममा लगानी गरी सक्षम, दक्ष र उत्पादनशील जनशक्ति तयार गर्नुपर्छ ।

५. स्वदेशी उत्पादन र निर्यात प्रवर्द्धन: आयातमुखी अर्थतन्त्रलाई निर्यातमुखी बनाई कृषि, जडीबुटी, पर्यटन, जलविद्युत् जस्ता तुलनात्मक लाभका क्षेत्रमा जोड दिनुपर्छ ।

६. प्रविधि हस्तान्तरण र अनुसन्धान: आधुनिक प्रविधि भित्र्याई अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी गर्नुपर्छ ।

७. सामाजिक न्याय र समावेशीकरण: उदारीकरणको लाभ गरिब, दलित, जनजाति तथा पिछडिएका वर्गसम्म पुर्‍याई आर्थिक असमानता घटाउनुपर्छ ।

८. वातावरण तथा दिगो विकास: औद्योगीकरण गर्दा वातावरण संरक्षणमा ध्यान दिई दिगो विकास सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

निष्कर्ष: आर्थिक उदारीकरणले नेपालमा लगानी, रोजगारी, विदेशी मुद्रा र सेवा क्षेत्रमा उल्लेख्य उपलब्धि दिलाएको छ । तर यसका लाभलाई दिगो र समावेशी बनाउन पूर्वाधार, सुशासन, सीप विकास र निर्यात प्रवर्द्धनमा केन्द्रित सुधार आवश्यक छ ।