General Knowledge and Current Affairs

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (International Labour Organization – ILO) को परिचय:

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO) श्रमिकहरूको हक, हित तथा सामाजिक न्यायको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले स्थापित एक अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो। यो सन् १९१९ मा पहिलो विश्वयुद्धपछिको भर्साइल्स सन्धिको एक अङ्गको रूपमा स्थापना भएको हो। सन् १९४६ मा यो संयुक्त राष्ट्रसङ्घको पहिलो विशेषीकृत निकाय (Specialized Agency) बन्यो। यसको मुख्यालय स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा रहेको छ। हाल यसमा १८७ सदस्य राष्ट्रहरू आबद्ध छन् र नेपाल सन् १९६६ मा सदस्य भएको हो। ILO ले आफ्नो काम त्रिपक्षीय (Tripartite) संरचनाबाट गर्दछ, जसमा सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक — तीनै पक्षको समान सहभागिता रहन्छ। सन् १९६९ मा यसलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।

ILO का मुख्य कार्यहरू:

१. श्रम मापदण्ड निर्माण: श्रमिकहरूको न्यूनतम पारिश्रमिक, कामको समय, बाल श्रम निषेध, बलात् श्रम निषेध, सामाजिक सुरक्षा आदिसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सन्धि तथा सिफारिसहरू तर्जुमा गर्नु।

२. सामाजिक न्याय र श्रमिक हकको संरक्षण: श्रमिकहरूको संगठित हुन पाउने अधिकार, सामूहिक सौदाबाजीको अधिकार तथा सम्मानजनक कामको वातावरण सुनिश्चित गर्नु।

३. रोजगारी सिर्जना तथा गरिबी निवारण: रोजगारीका अवसर बढाउने, सीप विकास गर्ने तथा गरिबी न्यूनीकरण गर्ने नीति तथा कार्यक्रमहरूलाई सहयोग पुर्‍याउनु।

४. सामाजिक सुरक्षा विस्तार: सामाजिक सुरक्षा, सामाजिक बिमा तथा श्रमिक कल्याणकारी योजनाहरूको विस्तारमा सदस्य राष्ट्रहरूलाई सहयोग गर्नु।

५. अनुसन्धान, तथ्याङ्क सङ्कलन र प्रकाशन: श्रम बजार, श्रम सम्बन्ध तथा श्रमिक अवस्थासम्बन्धी अध्ययन, अनुसन्धान तथा तथ्याङ्क प्रकाशन गर्नु।

६. प्राविधिक सहयोग तथा क्षमता विकास: सदस्य राष्ट्रहरूलाई श्रम कानुन निर्माण, श्रम प्रशासन सुधार तथा सामाजिक संवादमा प्राविधिक सहयोग र तालिम उपलब्ध गराउनु।

७. श्रम सम्बन्ध सुधार तथा सामाजिक संवाद: सरकार, रोजगारदाता र श्रमिकबीच सामूहिक सौदाबाजी तथा सामाजिक संवादको संस्कृति विकास गर्नु।

८. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सन्धिको अनुगमन: सदस्य राष्ट्रहरूले अनुमोदन गरेका श्रम सन्धिहरूको पालना भए/नभएको अनुगमन तथा सुपरिवेक्षण गर्नु।

निष्कर्ष: यसरी ILO ले श्रमिकहरूको जीवनस्तर उकास्न, सामाजिक न्याय कायम राख्न तथा दिगो शान्ति स्थापनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ। नेपालजस्तो वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर मुलुकका लागि ILO का श्रम सन्धि तथा मापदण्डहरूको पालना अत्यन्त आवश्यक छ।

(क) कर्मचारी सञ्चय कोषको स्थापनाका मुख्य उद्देश्यहरू (२ अंक)

कर्मचारी सञ्चय कोष वि.सं. २०१९ सालमा कर्मचारी सञ्चय कोष ऐन, २०१९ अन्तर्गत स्थापना भएको हो । मुख्य उद्देश्यहरू:

१. अनिवार्य बचतमार्फत कर्मचारीलाई सामाजिक सुरक्षा प्रदान गर्नु । २. सेवा निवृत्तिपछि कर्मचारीको जीवनयापनका लागि आर्थिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु । ३. कर्मचारीमा बचत गर्ने बानीको विकास गर्नु । ४. कर्मचारीको मृत्यु, अशक्तता वा आकस्मिक अवस्थामा परिवारलाई आर्थिक सहयोग पुर्‍याउनु । ५. सङ्कलित रकम सुरक्षित रूपमा लगानी गरी पुँजी निर्माण र राष्ट्रिय विकासमा योगदान दिनु ।

(ख) कोषबाट प्रदान गरिने सेवाहरू (३ अंक)

१. सञ्चय कोष सेवा — कर्मचारीको तलबबाट र रोजगारदाताको तर्फबाट निश्चित प्रतिशत रकम जम्मा गरी निवृत्त हुँदा ब्याजसहित फिर्ता गरिन्छ । २. ऋण सुविधा — घर निर्माण, उपचार, शिक्षा, विवाह आदि आवश्यकताका लागि सञ्चित रकमको निश्चित सीमासम्म ऋण पाइन्छ । ३. उपदान (Gratuity) तथा निवृत्तभरण — तोकिएको सेवा अवधि पूरा गरेका कर्मचारीलाई निवृत्त हुँदा नियमानुसार प्रदान गरिन्छ । ४. बीमा सुविधा — सदस्यलाई जीवन तथा दुर्घटना बीमाको व्यवस्था गरिन्छ । ५. अन्य सुविधा — मृत्यु, अशक्तता वा आकस्मिक अवस्थामा नियमानुसार रकम भुक्तानी गरिन्छ ।

टिप्पणी: नागरिक लगानी कोष र सामाजिक सुरक्षा कोष अलग संस्था हुन्, यी कर्मचारी सञ्चय कोषका सेवा होइनन् ।