Computer Applications in Banking

अपरेटिङ सिस्टम (Operating System)

अपरेटिङ सिस्टम भनेको कम्प्युटर हार्डवेयर र प्रयोगकर्ताको बीचमा रहने सिस्टम सफ्टवेयर हो, जसले कम्प्युटरका सबै भौतिक स्रोतहरू (CPU, मेमोरी, डिस्क, इनपुट/आउटपुट यन्त्र) को व्यवस्थापन गरी प्रयोगकर्तालाई कार्यक्रम चलाउन सजिलो वातावरण उपलब्ध गराउँछ। जस्तै: Windows, Linux, macOS, Android।

स्रोत व्यवस्थापकका रूपमा अपरेटिङ सिस्टमको भूमिका

कम्प्युटरमा सीमित स्रोतहरू हुन्छन् तर तिनको माग धेरै हुन्छ। यही सीमित स्रोतलाई न्यायोचित, कुशल र सुरक्षित तरिकाले बाँडफाँट गर्ने काम अपरेटिङ सिस्टमले गर्छ। यसैले यसलाई स्रोत व्यवस्थापक (Resource Manager) भनिन्छ। यसका मुख्य भूमिकाहरू:

१. प्रोसेसर व्यवस्थापन (Process Management): कुन प्रोग्रामलाई कति समय CPU पाउने भन्ने निर्णय गर्छ। शेड्युलिङ एल्गोरिदमद्वारा धेरै प्रोग्रामलाई पालैपालो चलाउँछ र प्रत्येकलाई आफ्नो प्रोसेस दिन्छ।

२. मेमोरी व्यवस्थापन (Memory Management): कुन प्रोग्रामलाई कति RAM दिने, कहाँ राख्ने र कहिले खाली गर्ने भन्ने निर्णय गर्छ। भर्चुअल मेमोरी प्रयोग गरी सीमित मेमोरीलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

३. फाइल व्यवस्थापन (File Management): फाइल तथा फोल्डर सिर्जना, भण्डारण, खोज, पढ्ने–लेख्ने र मेटाउने कार्यको व्यवस्थापन गर्छ।

४. यन्त्र व्यवस्थापन (Device Management): प्रिन्टर, किबोर्ड, माउस, डिस्कजस्ता इनपुट/आउटपुट यन्त्रहरूलाई नियन्त्रण गर्छ र तिनको प्रयोग पालैपालो सुनिश्चित गर्छ।

५. सुरक्षा तथा पहुँच नियन्त्रण (Security and Access Control): प्रयोगकर्ताको पहिचान जाँची अनधिकृत पहुँचबाट डाटा तथा स्रोतको संरक्षण गर्छ।

६. स्रोत बाँडफाँट र द्वन्द्व समाधान (Resource Allocation and Conflict Resolution): धेरै प्रोग्रामले एउटै स्रोत माग्दा हुने द्वन्द्व (deadlock) रोक्न र स्रोत न्यायोचित रूपमा बाँड्न भूमिका खेल्छ।

निष्कर्ष: यसरी अपरेटिङ सिस्टमले हार्डवेयर स्रोतहरूलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र कुशल रूपमा परिचालन गरी कम्प्युटर प्रणालीलाई सुचारु बनाउँछ।