Chapter 10
Collective Bargaining and Industrial Relations
Lok Sewa Aayog (Public Service Commission) past exam questions
Past questions and answers
1 question set from this chapter. Most repeated first.
- 2083 · 2nd Paper · 5 marks
सामूहिक सौदाबाजी भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ ? सार्वजनिक संस्थानहरूमा यसको आवश्यकता र औचित्यमाथि प्रकाश पार्नुहोस् ।
(What is collective bargaining? Shed light on its necessity and suitability in public enterprises.)
Answer
सामूहिक सौदाबाजी (Collective Bargaining)
सामूहिक सौदाबाजीको अर्थ:
सामूहिक सौदाबाजी भन्नाले रोजगारदाता (व्यवस्थापन) र कर्मचारीहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने ट्रेड युनियन (श्रमिक संगठन) बीच पारस्परिक वार्ता र सम्झौताद्वारा सेवा–शर्त, पारिश्रमिक, कामको समय, बिदा, सामाजिक सुरक्षा तथा काम गर्ने वातावरणजस्ता विषयहरू निर्धारण गर्ने प्रक्रियालाई बुझाउँछ। यो एक सामूहिक प्रक्रिया हो जसमा व्यक्तिगत रूपमा नभई श्रमिकहरूको सामूहिक शक्ति प्रयोग गरी व्यवस्थापनसँग वार्ता गरिन्छ। यसको परिणाम सामूहिक सम्झौता (Collective Agreement) का रूपमा लिखित दस्तावेजमा आउँछ, जुन दुवै पक्षका लागि कानुनी रूपमा बाध्यकारी हुन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा श्रम ऐन, २०७४ को परिच्छेद ११ ले सामूहिक सौदाबाजीको कानुनी आधार दिएको छ। सोही ऐनबमोजिम ५० वा सोभन्दा बढी कर्मचारी भएका संस्थानमा सामूहिक सौदाबाजी समिति गठन गर्न सकिन्छ।
सार्वजनिक संस्थानहरूमा सामूहिक सौदाबाजीको आवश्यकता:
१. श्रम–व्यवस्थापन सम्बन्ध सुदृढ गर्न: सार्वजनिक संस्थानमा कर्मचारी र व्यवस्थापनबीच विवाद उत्पन्न हुँदा उत्पादन र सेवा प्रवाह प्रभावित हुन्छ। सामूहिक सौदाबाजीले वार्ताको माध्यमबाट आपसी विश्वास कायम गरी औद्योगिक शान्ति सुनिश्चित गर्दछ।
२. सेवा–शर्त निर्धारणमा सहभागिता: संस्थानका कर्मचारीहरूलाई आफ्नो तलब, भत्ता, बढुवा, सरुवा र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी निर्णयमा सहभागी हुने अवसर दिनु आवश्यक छ। यसले कर्मचारीमा स्वामित्वको भावना जगाउँछ।
३. शोषण रोक्न: सार्वजनिक संस्थानमा राजनीतिक हस्तक्षेप, पक्षपात र मनपरीका कारण कर्मचारी शोषण हुनसक्छ। सामूहिक सौदाबाजीले न्यूनतम पारिश्रमिक, कामको घण्टा र सुरक्षित कार्यस्थल सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।
४. उत्पादकत्व वृद्धि: कर्मचारीका माग र अपेक्षा सम्बोधन भएमा तिनको मनोबल बढ्छ र उत्पादकत्वमा वृद्धि हुन्छ। यसले संस्थानको वित्तीय सुदृढतामा टेवा पुग्छ।
५. विवाद समाधानको संस्थागत संयन्त्र: हडताल, तालाबन्दीजस्ता कठोर कदमबाट बच्न सामूहिक सौदाबाजी प्रभावकारी संयन्त्र हो।
सार्वजनिक संस्थानहरूमा सामूहिक सौदाबाजीको औचित्य:
१. सार्वजनिक सेवाको निरन्तरता: संस्थानहरूले जनतालाई अत्यावश्यक सेवा (पानी, बिजुली, यातायात, सञ्चार) उपलब्ध गराउँछन्। सामूहिक सौदाबाजीले वार्ताद्वारा विवाद समाधान गरी सेवा अवरुद्ध हुनबाट जोगाउँछ।
२. लोकतान्त्रिक शासन पद्धतिको अभ्यास: सार्वजनिक संस्थान सरकारी स्वामित्वमा रहेकाले त्यहाँ पनि लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता कायम हुनुपर्छ। सामूहिक सौदाबाजी श्रमिकको संगठन स्वतन्त्रता र सामूहिक वार्ताको अधिकारको प्रत्याभूति हो।
३. राष्ट्रिय श्रम नीति र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता: नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO) को सदस्य भएकाले सामूहिक सौदाबाजीको अधिकारलाई आदर गर्नुपर्ने दायित्व छ। यसले श्रमिकको मौलिक अधिकारको संरक्षण गर्दछ।
४. आर्थिक सुधार र व्यवस्थापन जवाफदेहिता: सार्वजनिक संस्थानहरूको सुधारका लागि कर्मचारीको सहयोग आवश्यक छ। सामूहिक सौदाबाजीले व्यवस्थापनलाई जवाफदेह बनाई पारदर्शिता कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
निष्कर्ष:
सामूहिक सौदाबाजी श्रमिक र व्यवस्थापनबीचको सन्तुलित सम्बन्धको आधारशिला हो। सार्वजनिक संस्थानहरूमा यसको आवश्यकता औद्योगिक शान्ति, कर्मचारी हकहित संरक्षण र उत्पादकत्व वृद्धिका लागि अनिवार्य छ। तसर्थ, सार्वजनिक संस्थानहरूमा सामूहिक सौदाबाजीलाई संस्थागत गरी प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्नु आजको आवश्यकता हो।
Answer checked by Claude Haiku · Oct 21, 2026
Test yourself · 2 MCQs
Loading…
Questions from Nepal Telecom NTC Lok Sewa (Administrative Officer, Assistant 6th (Level 6) · 1st · 2083) and Nepal Telecom NTC Administrative (Administrative Officer, Assistant 6th Level · 2nd Paper · 2083). Answers are written for this site; check them against your class notes.