Productivity and Total Quality Management

उत्पादकत्व व्यवस्थापनको परिभाषा (२ अंक)

उत्पादकत्व भन्नाले दिइएको स्रोत–साधन (श्रम, पुँजी, भूमि, प्रविधि, समय) को प्रयोगबाट प्राप्त हुने उत्पादन वा सेवाको परिमाण र गुणस्तरबीचको अनुपातलाई जनाउँछ। अर्थात्,

$\text{उत्पादकत्व} = \frac{\text{उत्पादन (Output)}}{\text{साधनको लागत (Input)}}$

उत्पादकत्व व्यवस्थापन भन्नाले सोही उत्पादकत्वलाई योजना, मापन, विश्लेषण, मूल्याङ्कन र निरन्तर सुधार गर्दै बढाउने व्यवस्थापकीय प्रक्रियालाई जनाउँछ। यसले कम लागतमा बढी तथा गुणस्तरीय उत्पादन वा सेवा दिने लक्ष्य राख्छ। यसमा कार्य-अध्ययन, समय-गति अध्ययन, कार्यमूल्याङ्कन, कर्मचारीको क्षमता विकास, प्रविधिको उपयोग, गुणस्तर व्यवस्थापन र प्रोत्साहनजन्य पारिश्रमिक जस्ता औजार प्रयोग गरिन्छ। छोटकरीमा भन्ने हो भने उत्पादकत्व व्यवस्थापन भनेको "साधनको अधिकतम र कुशल उपयोग गरी नतिजा अभिवृद्धि गर्ने कला र विज्ञान" हो।

नेपाल टेलिकम जस्तो सार्वजनिक संस्थानमा यसको महत्व (३ अंक)

नेपाल टेलिकम जस्तो सार्वजनिक संस्थानमा उत्पादकत्व व्यवस्थापनको महत्व निम्नानुसार छ:

१. सेवा प्रवाहमा सुधार: उत्पादकत्व व्यवस्थापनले कर्मचारीको कार्यबोझ, समय र प्रक्रियालाई वैज्ञानिक ढंगले विश्लेषण गर्छ। यसबाट लाइन जडान, इन्टरनेट सेवा, बिलिङ र गुनासो सुनुवाइ जस्ता सेवा छिटो, भरपर्दो र गुणस्तरीय बनाउन सकिन्छ। ग्राहकले कम समयमा सेवा पाउँदा ग्राहक सन्तुष्टि बढ्छ।

२. लागत नियन्त्रण र स्रोतको कुशल उपयोग: सीमित पुँजी, जनशक्ति र प्रविधिलाई उच्चतम उपयोग गरी प्रति युनिट लागत घटाउन सकिन्छ। यसले संस्थानको नाफा तथा आर्थिक दिगोपन सुदृढ गर्छ।

३. सुशासन र जवाफदेहिता: उत्पादकत्व मापनका सूचक (KPI) ले कर्मचारी तथा व्यवस्थापनको कार्यसम्पादन स्पष्ट हुन्छ। यसले जवाफदेहिता, पारदर्शिता र जवाफदेह व्यवस्थापन सुनिश्चित गरी भ्रष्टाचार र चुहावट नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

४. निर्णय प्रक्रियामा सुधार: तथ्याङ्कमा आधारित उत्पादकत्व विश्लेषणले लगानी, शुल्क निर्धारण, सेवा विस्तार र जनशक्ति व्यवस्थापनमा तर्कसंगत निर्णय गर्न मद्दत गर्छ।

५. कर्मचारी उत्प्रेरणा र क्षमता विकास: निष्पक्ष मूल्याङ्कन र प्रोत्साहनले कर्मचारीको मनोबल बढाई नवप्रवर्तन तथा उत्कृष्टता प्रवर्द्धन गर्छ।

६. प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता: निजी क्षेत्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्थामा उत्पादकत्व व्यवस्थापनले सेवाको गुणस्तर र मूल्य दुवैमा संस्थानलाई सक्षम बनाउँछ।

७. सार्वजनिक विश्वास: गुणस्तरीय सेवा र पारदर्शी व्यवस्थापनले जनताको संस्थानप्रतिको विश्वास बढाई सार्वजनिक उद्देश्य पूर्तिमा योगदान पुर्‍याउँछ।

निष्कर्ष: नेपाल टेलिकम जस्तो सार्वजनिक संस्थानमा उत्पादकत्व व्यवस्थापन केवल नाफा बढाउने साधन मात्र नभई सेवा प्रवाह सुधार, स्रोतको कुशल उपयोग र संस्थागत सुशासन कायम गर्ने आधारभूत व्यवस्थापकीय अभ्यास हो।

कुल गुणस्तर व्यवस्थापन (Total Quality Management – TQM) ले सार्वजनिक संस्थानको सेवा प्रवाह सुधारमा पुर्याउने योगदान

कुल गुणस्तर व्यवस्थापन (TQM) भन्नाले संस्थाका सम्पूर्ण सदस्यहरूको सहभागितामा ग्राहक सन्तुष्टिलाई केन्द्रबिन्दु बनाई निरन्तर सुधार (continuous improvement) मार्फत गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने व्यवस्थापकीय दर्शन हो। सार्वजनिक संस्थानमा यसको योगदान निम्नानुसार रहेको छ:

१. ग्राहक (नागरिक) केन्द्रित सेवा प्रवाह TQM ले नागरिकलाई "ग्राहक" का रूपमा परिभाषित गर्दछ। नागरिकको आवश्यकता, अपेक्षा र सन्तुष्टिलाई प्राथमिकतामा राखी सेवा डिजाइन गरिन्छ। यसले सार्वजनिक संस्थानमा विद्यमान "सेवा दिने पक्षको सुविधा केन्द्रित" मानसिकतालाई "सेवाग्राही केन्द्रित" मानसिकतामा रूपान्तरण गर्दछ।

२. निरन्तर प्रक्रिया सुधार TQM ले PDCA (Plan–Do–Check–Act) चक्र मार्फत सेवा प्रक्रियाको निरन्तर पुनरावलोकन र सुधार गर्दछ। ढिलो, झन्झटिलो र लामो प्रक्रियालाई सरल, छिटो र पारदर्शी बनाउन मद्दत गर्दछ। जस्तै: अनलाइन सेवा, एकद्वार प्रणाली (One-Stop Service)।

३. कर्मचारी सहभागिता र जवाफदेहिता TQM ले निर्णय प्रक्रियामा तल्लो तहका कर्मचारीसमेतको सहभागिता सुनिश्चित गर्दछ। यसले कर्मचारीको ज्ञान, सीप र अनुभव उपयोग गरी जवाफदेहिता तथा स्वामित्वको भावना विकास गर्दछ।

४. तथ्यमा आधारित निर्णय TQM ले तथ्याङ्क, सर्वेक्षण, गुनासो विश्लेषण र कार्यसम्पादन सूचक (performance indicators) मा आधारित निर्णय गर्न प्रोत्साहित गर्दछ। यसले सेवा प्रवाहमा आउने समस्या पहिचान गरी वैज्ञानिक समाधान खोज्न सघाउँछ।

५. गुणस्तर संस्कृति र नवप्रवर्तन TQM ले "पहिलो पटकमै सही गर" (Do it right the first time) भन्ने सिद्धान्त स्थापित गर्दछ। यसले त्रुटि घटाई लागत कम गर्दछ र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्दछ।

६. गुनासो व्यवस्थापन र ग्राहक सन्तुष्टि TQM ले गुनासो सुनुवाइ, छिटो समाधान र सेवाग्राही सन्तुष्टि मापनलाई संस्थागत गर्दछ। यसले सेवा प्रवाहप्रति नागरिकको विश्वास बढाउँछ।

निष्कर्ष TQM ले सार्वजनिक संस्थानमा गुणस्तर, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र नागरिक सन्तुष्टिलाई संस्थागत गरी सेवा प्रवाहलाई प्रभावकारी, कुशल र जनमुखी बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।