Chapter 8

Strategic Human Resource Management

Lok Sewa Aayog (Public Service Commission) past exam questions

Past questions and answers

1 question set from this chapter. Most repeated first.

2083 · 2nd Paper · 10 marks

रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापनका मुख्य तत्वहरू के के हुन् ? नेपालका सार्वजनिक संस्थानहरूमा रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापन लागू गर्दा देखिने मुख्य चुनौतीहरू औंल्याउँदै ती चुनौतीहरू समाधान गर्ने उपायहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् । (What are the key components of Strategic Human Resource Management? Mentioning the major challenges in implementing strategic human resource management in Nepal's public organizations, present appropriate measures to overcome those challenges.)

Answer

रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापन (Strategic Human Resource Management)

१. रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापनका मुख्य तत्वहरू (२ अंक)

रणनीतिक मानव संसाधन व्यवस्थापन (SHRM) भन्नाले संस्थाको रणनीतिक लक्ष्यसँग मानव संसाधन नीति तथा अभ्यासहरूलाई एकीकृत गरी दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक लाभ प्राप्त गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ । यसका मुख्य तत्वहरू देखाइएका छन्:

रणनीतिक एकीकरण (Strategic Integration): मानव संसाधन योजना संस्थाको दृष्टि, मिशन र रणनीतिसँग प्रत्यक्ष जोडिनु ।
दीर्घकालीन परिप्रेक्ष्य (Long-term Perspective): तत्कालीन आवश्यकताभन्दा माथि उठेर भविष्यका जनशक्ति आवश्यकताको पूर्वानुमान गर्नु ।
मानव पुँजी विकास (Human Capital Development): कर्मचारीको ज्ञान, सीप र क्षमतालाई संस्थाको सम्पत्तिका रूपमा विकास गर्नु ।
रणनीतिक नेतृत्व तथा व्यवस्थापन प्रतिबद्धता (Strategic Leadership): शीर्ष व्यवस्थापनको सक्रिय सहभागिता र प्रतिबद्धता ।
कर्मचारी सहभागिता तथा सशक्तीकरण (Employee Involvement & Empowerment): निर्णय प्रक्रियामा कर्मचारीको सहभागिता र जिम्मेवारी हस्तान्तरण ।
प्रदर्शनमुखी संस्कृति (Performance-oriented Culture): नतिजामा आधारित मूल्यांकन, पुरस्कार र जवाफदेहिता ।
लचिलोपन तथा परिवर्तन व्यवस्थापन (Flexibility & Change Management): वातावरणीय परिवर्तनसँगै अनुकूलन हुने क्षमता ।
समानता तथा समावेशिता (Equity & Inclusion): लैंगिक, जातीय तथा भौगोलिक समावेशीकरण सुनिश्चित गर्नु ।

२. नेपालका सार्वजनिक संस्थानहरूमा SHRM लागू गर्दा देखिने मुख्य चुनौतीहरू (३ अंक)

राजनीतिक हस्तक्षेप तथा भर्नामा दलीय भागबण्डा: योग्यताभन्दा राजनीतिक निकटताका आधारमा नियुक्ति हुने प्रवृत्तिले SHRM को योग्यतामूलक आधार कमजोर बनाउँछ ।
दक्ष जनशक्तिको अभाव तथा पलायन (Brain Drain): सक्षम कर्मचारीले बढी तलब र सुविधाका लागि वैदेशिक रोजगारी वा निजी क्षेत्र रोज्ने क्रम बढेको छ ।
कठोर तथा जटिल कानूनी व्यवस्था: निजामती सेवा ऐन, विनियम तथा प्रचलित ऐनहरूको जटिलताले छिटो निर्णय र लचिलो व्यवस्थापनमा बाधा पुग्छ ।
पुरानो तथा केन्द्रीकृत संगठनात्मक संरचना: अत्यधिक तह र केन्द्रीकृत अधिकारले जिम्मेवारी र जवाफदेहिता स्पष्ट हुँदैन ।
न्यून बजेट तथा स्रोतको सीमितता: तालिम, प्रविधि र प्रोत्साहनमा लगानी गर्न पर्याप्त बजेट उपलब्ध हुँदैन ।
पुरानो प्रदर्शन मूल्यांकन प्रणाली: वार्षिक गोप्य प्रतिवेदन (ACR) मा आधारित मूल्यांकनले वास्तविक क्षमता र नतिजा मापन गर्न सक्दैन ।
राजनीतिक अस्थिरता तथा नेतृत्व परिवर्तन: बारम्बार सरकार परिवर्तन हुँदा दीर्घकालीन रणनीति कार्यान्वयनमा निरन्तरता हुँदैन ।
संगठनात्मक संस्कृति तथा प्रतिरोध: परिवर्तनप्रति कर्मचारीको प्रतिरोध, नातावाद र सिफारिस संस्कृतिले सुधार प्रयासलाई कमजोर बनाउँछ ।

३. चुनौती समाधानका उपायहरू (५ अंक)

क) कानूनी तथा संस्थागत सुधार

निजामती सेवा ऐन तथा सम्बन्धित ऐनहरूको समयानुकूल संशोधन गरी भर्ना, बढुवा र सरुवालाई पूर्ण योग्यता तथा प्रदर्शनमूलक बनाउनु ।
लोकसेवा आयोगको स्वायत्तता र क्षमता अभिवृद्धि गरी भर्ना प्रक्रियालाई पारदर्शी, वस्तुनिष्ठ र प्रविधिमैत्री बनाउनु ।

ख) प्रदर्शनमूलक व्यवस्थापन प्रणाली

नतिजामूलक मूल्यांकन (Result-based Management) लागू गरी स्पष्ट Key Performance Indicator (KPI) निर्धारण गर्नु ।
प्रदर्शनसँग जोडिएको पारिश्रमिक, बढुवा र पुरस्कार प्रणाली लागू गर्नु; न्यून प्रदर्शनमा सुधार योजना वा कारबाहीको व्यवस्था गर्नु ।

ग) क्षमता विकास तथा करियर विकास

आवधिक तालिम, छात्रवृत्ति, प्रतिस्थापन योजना (Succession Planning) र करियर पथ निर्माण गरी कर्मचारीलाई प्रेरित राख्नु ।
निजी तथा वैदेशिक क्षेत्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने पारिश्रमिक तथा सुविधा संरचना निर्माण गर्नु ।

घ) प्रविधि तथा डिजिटलाइजेशन

मानव संसाधन सूचना प्रणाली (HRIS) लागू गरी अभिलेख, तलब, बिदा र मूल्यांकनलाई डिजिटल बनाउनु ।
E-governance मार्फत सेवा प्रवाहलाई छिटो, पारदर्शी र जवाफदेह बनाउनु ।

ङ) संगठनात्मक संस्कृति तथा नैतिकता

नातावाद, सिफारिस र राजनीतिक हस्तक्षेप नियन्त्रण गर्न कडा अनुगमन, जवाफदेहिता र पारदर्शिताको व्यवस्था गर्नु ।
कर्मचारी सहभागिता, खुला सञ्चार र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने संस्कृति विकास गर्नु ।

च) रणनीतिक नेतृत्व तथा निरन्तरता

संस्थाको रणनीतिक योजनासँग मानव संसाधन योजनालाई प्रत्यक्ष जोडी दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाउनु ।
राजनीतिक परिवर्तनबाट प्रभावित नहुने गरी संस्थागत स्मृति र नीति निरन्तरता सुनिश्चित गर्नु ।

छ) अनुगमन तथा मूल्यांकन

SHRM का प्रभावकारिता मापन गर्न निरन्तर अनुगमन, सामाजिक परीक्षण (Social Audit) र सरोकारवालाको सुझाव संकलन गर्नु ।

निष्कर्ष: नेपालका सार्वजनिक संस्थानहरूमा SHRM लागू गर्न राजनीतिक इच्छाशक्ति, कानूनी सुधार, प्रविधिको प्रयोग र नतिजामूलक व्यवस्थापन अनिवार्य छ । यी उपायहरू कार्यान्वयन भएमा सार्वजनिक सेवा प्रवाह थप प्रभावकारी, जवाफदेह र नागरिकमैत्री हुन सक्नेछ ।

Answer checked by Claude Haiku · Oct 21, 2026

Test yourself · 2 MCQs

Loading…

Questions from Nepal Telecom NTC Lok Sewa (Administrative Officer, Assistant 6th (Level 6) · 1st · 2083) and Nepal Telecom NTC Administrative (Administrative Officer, Assistant 6th Level · 2nd Paper · 2083). Answers are written for this site; check them against your class notes.