Motivation and Leadership

हर्जबर्गको दुई-तत्व सिद्धान्त (Herzberg's Two Factor Theory of Motivation)

फ्रेडरिक हर्जबर्गले सन् १९५९ मा प्रस्तुत गरेको यो सिद्धान्तलाई Motivation-Hygiene Theory पनि भनिन्छ। उनले कर्मचारीको सन्तुष्टि र असन्तुष्टि निम्त्याउने कारकहरूलाई दुई छुट्टाछुट्टै समूहमा विभाजन गरे:

१. स्वच्छता तत्व (Hygiene Factors) यी तत्वहरू कार्य वातावरणसँग सम्बन्धित हुन्छन्। यिनको उपस्थितिले कर्मचारीलाई सन्तुष्ट बनाउँदैन, तर अनुपस्थितिले असन्तुष्टि (dissatisfaction) उत्पन्न गर्छ। यिनलाई maintenance factors पनि भनिन्छ।

• तलब, भत्ता तथा सेवा सुविधा
• कार्य अवस्था (working conditions)
• कम्पनीको नीति तथा प्रशासन
• सुपरिवेक्षणको गुणस्तर
• सहकर्मी तथा अधीनस्थसँगको सम्बन्ध
• पद तथा कार्य सुरक्षा (job security)

२. प्रेरणा तत्व (Motivational Factors) यी तत्वहरू कामको प्रकृति तथा कर्मचारीको आन्तरिक भावनासँग सम्बन्धित हुन्छन्। यिनको उपस्थितिले कर्मचारीमा उच्च स्तरको सन्तुष्टि र प्रेरणा उत्पन्न गर्छ।

• कामको उपलब्धि (achievement)
• कामको मान्यता तथा प्रशंसा (recognition)
• काम आफैं (work itself)
• जिम्मेवारी (responsibility)
• वृद्धि तथा पदोन्नति (advancement)
• व्यक्तिगत विकास (growth)

मुख्य निष्कर्ष हर्जबर्गका अनुसार सन्तुष्टि र असन्तुष्टि एकै अक्षका दुई ध्रुव होइनन्। स्वच्छता तत्वले असन्तुष्टि हटाउँछ तर प्रेरणा दिँदैन; प्रेरणा दिनका लागि प्रेरणा तत्व आवश्यक पर्छ। त्यसैले संस्थाले पहिले स्वच्छता तत्व सुधार गरी असन्तुष्टि हटाउनुपर्छ, त्यसपछि कामको जिम्मेवारी, मान्यता र विकासका अवसर दिई कर्मचारीलाई प्रेरित गर्नुपर्छ।

आलोचना

• सिद्धान्त मुख्यतः उच्च तहका व्यवस्थापक तथा पेशेवर कर्मचारीमा गरिएको अध्ययनमा आधारित छ।
• एउटै तत्व फरक परिस्थितिमा स्वच्छता वा प्रेरणा तत्व बन्न सक्छ।
• कर्मचारीको आत्म-प्रतिवेदन (self-report) मा आधारित भएकाले पूर्वाग्रहको सम्भावना रहन्छ।

व्यवस्थापकीय उपयोगिता सरकारी सेवामा तलब, सुविधा र कार्य वातावरण सुधार गरी असन्तुष्टि हटाउन सकिन्छ; साथै जिम्मेवारी प्रत्यायोजन, उपलब्धिको मूल्याङ्कन र पदोन्नतिको अवसर दिई कर्मचारीलाई प्रेरित गर्न सकिन्छ।

संस्थागत लक्ष्य हासिल गर्न नेतृत्वको भूमिका (२ अंक)

संस्थागत लक्ष्य भनेको संस्थाले निश्चित अवधिमा हासिल गर्न चाहेको मूर्त, मापनयोग्य र समयबद्ध परिणाम हो । नेतृत्वले दिशा निर्धारण, कर्मचारी परिचालन, प्रेरणा र नियन्त्रणमार्फत यी लक्ष्य हासिल गर्न निर्णायक भूमिका खेल्छ:

१. दिशा र दृष्टिकोण निर्धारण: नेताले संस्थाको दृष्टिकोण, मिशन र रणनीतिक लक्ष्य स्पष्ट पार्छ र सबैलाई एउटै बाटोमा डोर्‍याउँछ । २. दृष्टिकोण तथा रणनीति निर्माण: वातावरणीय विश्लेषण गरी दीर्घकालीन योजना बनाई स्रोत परिचालन गर्छ । ३. प्रेरणा र सशक्तीकरण: कर्मचारीलाई प्रेरित गरी जिम्मेवारी दिन्छ, जसले उत्पादकत्व बढाउँछ । ४. परिवर्तन व्यवस्थापन: नयाँ नीति, प्रविधि र चुनौती सामना गर्न संस्थालाई अग्रसर गराउँछ । ५. समन्वय र टोली निर्माण: विभाग, समूह र सरोकारवालाबीच समन्वय कायम गरी सामूहिक प्रयास सुनिश्चित गर्छ । ६. नैतिकता र संस्थागत संस्कृति: आदर्श, इमानदारी र जवाफदेहिताको वातावरण बनाई संस्थागत साख बढाउँछ । ७. नियन्त्रण र मूल्याङ्कन: प्रगति अनुगमन गरी आवश्यक सुधार गर्दै लक्ष्यतर्फ डोर्‍याउँछ ।

निष्कर्ष: नेतृत्वविना संस्थाका लक्ष्य केवल कागजी रहन्छन्; प्रभावकारी नेतृत्वले स्रोत, जनशक्ति र प्रक्रियालाई लक्ष्यमुखी बनाउँछ ।

---

नेता र प्रबन्धकबीचको भिन्नता (३ अंक)

उदाहरण:

• नेता: महात्मा गान्धीले स्वतन्त्रता आन्दोलनमा जनतालाई आदर्श र अहिंसाको माध्यमबाट प्रेरित गरी एउटै लक्ष्यतर्फ डोर्‍याए — यो नेतृत्व हो ।
• प्रबन्धक: कुनै कार्यालयका प्रमुखले वार्षिक बजेट बनाई, कर्मचारीको कार्यतालिका तय गरी, नियमअनुसार कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन गर्नु — यो प्रबन्धन हो ।

तालिमेल: व्यवहारमा एउटै व्यक्तिले दुवै भूमिका निर्वाह गर्न सक्छ । प्रबन्धकसँग नेतृत्व गुण नभए संस्था यान्त्रिक बन्छ; नेतासँग व्यवस्थापकीय सीप नभए दृष्टिकोण कार्यान्वयन हुन सक्दैन । त्यसैले संस्थागत लक्ष्य हासिल गर्न नेतृत्व र प्रबन्धन दुवैको सन्तुलित भूमिका आवश्यक हुन्छ ।