Chapter 6
Organizational Behavior
Lok Sewa Aayog (Public Service Commission) past exam questions
Past questions and answers
1 question set from this chapter. Most repeated first.
- 2083 · 2nd Paper · 5 marks
संस्थागत व्यवहार र भावनात्मक बुद्धिमत्ताबीचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्नुहोस् र कर्मचारी कार्यसम्पादनमा दुवैको भूमिका उदाहरणसहित विश्लेषण गर्नुहोस् ।
(Explain the relationship between organizational behavior and emotional intelligence and analyze the role of both in enhancing employee performance with suitable example.)
Answer
संस्थागत व्यवहार र भावनात्मक बुद्धिमत्ताबीचको सम्बन्ध तथा कर्मचारी कार्यसम्पादनमा दुवैको भूमिका
१. संस्थागत व्यवहार र भावनात्मक बुद्धिमत्ताको अर्थ
संस्थागत व्यवहार (Organizational Behavior) भन्नाले संस्थाभित्र व्यक्ति, समूह र संरचनाको व्यवहारलाई अध्ययन गरी त्यसलाई संस्थागत लक्ष्य प्राप्तिका लागि उपयोगी बनाउने विषय हो। यसले कर्मचारीको अभिप्रेरणा, नेतृत्व, समूहगत व्यवहार, सञ्चार, द्वन्द्व व्यवस्थापन र कार्यसन्तुष्टि जस्ता पक्षलाई समेट्छ।
भावनात्मक बुद्धिमत्ता (Emotional Intelligence – EI) भन्नाले आफ्ना र अरूका भावनालाई चिन्ने, बुझ्ने, नियन्त्रण गर्ने र सकारात्मक रूपमा परिचालन गर्ने क्षमतालाई जनाउँछ। यसका मुख्य आयामहरू — आत्म-जागरूकता, आत्म-नियमन, अभिप्रेरणा, सहानुभूति (Empathy) र सामाजिक सीप हुन्।
२. दुवैबीचको सम्बन्ध
संस्थागत व्यवहार र भावनात्मक बुद्धिमत्ता परस्पर अन्तरसम्बन्धित छन् —
- पूरक सम्बन्ध: संस्थागत व्यवहारले संस्थागत संरचना, प्रणाली र समूहगत सम्बन्धको अध्ययन गर्छ भने EI ले त्यसभित्रका मानवीय भावनात्मक पक्षलाई सम्बोधन गर्छ। EI संस्थागत व्यवहारको मानवीय आयाम हो।
- व्यवहार निर्धारणमा भूमिका: कर्मचारीको व्यवहार केवल नियम, निर्देशन र पारिश्रमिकले मात्र निर्धारण हुँदैन; भावनात्मक अवस्थाले पनि निर्धारण गर्छ। उच्च EI भएका कर्मचारीले सहकार्य, सहिष्णुता र सकारात्मक व्यवहार देखाउँछन्।
- नेतृत्व र संस्थागत संस्कृतिमा प्रभाव: EI भएका नेतृत्वले भरोसा, खुला सञ्चार र समावेशी संस्कृति निर्माण गर्न सक्छ, जुन सकारात्मक संस्थागत व्यवहारको आधार हो।
- द्वन्द्व र परिवर्तन व्यवस्थापन: संस्थागत व्यवहारले द्वन्द्व अपरिहार्य मान्छ; EI ले त्यसलाई रचनात्मक रूपमा समाधान गर्न सघाउँछ।
३. कर्मचारी कार्यसम्पादनमा भूमिका (उदाहरणसहित)
(क) संस्थागत व्यवहारको भूमिका
- अभिप्रेरणा र कार्यसन्तुष्टि: उचित पारिश्रमिक, सकारात्मक कार्यवातावरण र मान्यताले कर्मचारीलाई उत्प्रेरित गर्छ। जस्तै — नेपाल सरकारको कर्मचारी कल्याणकारी कोष र पदोन्नतिको अवसरले कर्मचारीको निरन्तरता र उत्पादकत्व बढाउँछ।
- समूहगत कार्य र सहकार्य: टोलीगत कार्य संस्कृतिले ज्ञान आदानप्रदान र समस्या समाधान छिटो बनाउँछ। जस्तै — स्थानीय तहमा योजना तर्जुमा गर्दा विभिन्न शाखाको संयुक्त बैठकले प्रभावकारी निर्णय गर्न सक्छ।
- नेतृत्व शैली: लोकतान्त्रिक नेतृत्वले कर्मचारीको सहभागिता बढाई जिम्मेवारीबोध र कार्यसम्पादन सुधार्छ।
- सिकाइ र विकास: तालिम, सिकाइ तथा क्षमता विकासको अवसरले कर्मचारीको दक्षता बढ्छ।
(ख) भावनात्मक बुद्धिमत्ताको भूमिका
- तनाव व्यवस्थापन: उच्च EI भएका कर्मचारीले कार्यभार र दबाबमा पनि सन्तुलन कायम राखी उत्पादकत्व कायम राख्छन्। जस्तै — कर सङ्कलनको लक्ष्य पूरा गर्न दबाबमा रहेका कर्मचारीले आफ्नो आवेग नियन्त्रण गरी कार्यमा केन्द्रित हुन सक्छन्।
- सञ्चार र सम्बन्ध व्यवस्थापन: सहानुभूति र सामाजिक सीपले सहकर्मी तथा सेवाग्राहीसँग सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्छ। जस्तै — नागरिकको गुनासो सुन्दा आवेगमा नआई शान्त रूपमा समाधान खोज्ने कर्मचारीले सेवा प्रवाह सुधार्छ।
- निर्णय क्षमता: भावनालाई तर्कसँग सन्तुलन गरी निर्णय गर्दा त्रुटि घट्छ।
- द्वन्द्व समाधान र टोलीकार्य: EI ले सहकर्मीबीचको मतभेदलाई सहकार्यमा परिणत गर्न सघाउँछ, जसले सामूहिक कार्यसम्पादन बढाउँछ।
४. निष्कर्ष
संस्थागत व्यवहारले संस्थागत संरचना र प्रणालीमार्फत कर्मचारीलाई दिशा दिन्छ भने भावनात्मक बुद्धिमत्ताले मानवीय भावनालाई व्यवस्थापन गरी सकारात्मक व्यवहार सिर्जना गर्छ। दुवैको समन्वय भएमा मात्र कर्मचारीको कार्यसम्पादन दिगो रूपमा उच्च हुन्छ। त्यसैले आधुनिक संस्थागत व्यवस्थापनमा EI लाई संस्थागत व्यवहारको अनिवार्य अङ्गका रूपमा आत्मसात् गर्नुपर्छ।
Answer checked by Claude Haiku · Oct 21, 2026
Test yourself · 2 MCQs
Loading…
Questions from Nepal Telecom NTC Lok Sewa (Administrative Officer, Assistant 6th (Level 6) · 1st · 2083) and Nepal Telecom NTC Administrative (Administrative Officer, Assistant 6th Level · 2nd Paper · 2083). Answers are written for this site; check them against your class notes.