स्वास्थ्य प्रवर्धन र मानसिक स्वास्थ्य

(ख) रोग नियन्त्रण

रोगहरूबाट बचेर वर्तमान स्वास्थ्य अवस्थामा सुधार गर्ने प्रक्रियालाई रोग नियन्त्रण भनिन्छ। यसमा रोग लाग्नबाट बचाउने, लागिसकेको रोगको उपचार गर्ने र फैलिनबाट रोक्ने कार्यहरू समावेश हुन्छन्।

मानसिक रूपमा अस्वस्थ व्यक्ति पहिचान गर्ने पाँच आधार:

१. भावनात्मक अस्थिरता (Emotional Instability): दुःख, रिस, डर वा चिन्ता जस्ता भावनाहरू अनावश्यक रूपमा तीव्र हुने, बारम्बार परिवर्तन हुने वा नियन्त्रण गर्न नसकिने अवस्था। सानै कुरामा पनि अत्यधिक रुने, कराउने वा आक्रामक हुने।

२. व्यवहारमा असामान्यता (Abnormal Behaviour): आफ्नो उमेर, परिस्थिति र समाजअनुसार अनुपयुक्त व्यवहार गर्ने — जस्तै एक्लै बस्ने, मानिससँग बोल्न नचाहने, वा हिंसात्मक व्यवहार देखाउने।

३. सामाजिक सम्बन्धमा समस्या (Poor Social Relationship): परिवार, साथीभाइ र समाजसँग घुलमिल हुन नसक्ने, सबैलाई शत्रु ठान्ने, वा सबैबाट टाढा रहन खोज्ने।

४. निद्रा र भोजनमा गडबडी (Sleep and Eating Disorder): रातभर निद्रा नलाग्ने वा अत्यधिक निद्रा लाग्ने, भोक नलाग्ने वा अत्यधिक खाने, तौल अत्यधिक बढ्ने वा घट्ने।

५. एकाग्रता र स्मरणशक्तिको कमी (Lack of Concentration and Memory): पढाइ वा काममा ध्यान दिन नसक्ने, कुरा बिर्सने, निर्णय लिन कठिनाइ हुने, र आत्मविश्वास घट्दै जाने।

(थप आधार: वास्तविकताबाट टाढा रहनु, आत्महत्या वा हिंसाको सोच आउनु, शारीरिक लक्षण जस्तै टाउको दुख्नु, पेट दुख्नु आदि।)

स्वास्थ्य शिक्षाको माध्यमबाट मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न सकिने पाँचओटा तरिकाहरू:

१. मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी दिने: स्वास्थ्य शिक्षाद्वारा मानसिक स्वास्थ्य भनेको के हो, यसको महत्त्व, तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनका कारण तथा लक्षणबारे सचेतना दिन सकिन्छ। यसले मानसिक समस्यालाई समयमै चिन्न र उपचारमा ध्यान दिन मद्दत गर्दछ।

२. तनाव व्यवस्थापनका सीप सिकाउने: ध्यान (मेडिटेसन), गहिरो श्वासप्रश्वास, योग, समयको उचित व्यवस्थापन र सकारात्मक सोचाइजस्ता तरिका सिकाएर तनाव कम गर्न सकिन्छ।

३. स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्ने: पोषिलो खाना, पर्याप्त निद्रा (७–८ घण्टा), नियमित व्यायाम तथा मद्यपान, धूम्रपान र लागूपदार्थबाट टाढा रहने बानी विकास गराउँदा मानसिक स्वास्थ्य सुधार हुन्छ।

४. भावना व्यक्त गर्न र सहयोग माग्न सिकाउने: आफ्ना भावना, डर र समस्यालाई परिवार, साथी वा शिक्षकसँग खुलेर बोल्ने तथा आवश्यक परे परामर्श (काउन्सेलिङ) सेवा लिने बानी बसाल्ने। यसले मानसिक बोझ हल्का बनाउँछ।

५. सकारात्मक सामाजिक सम्बन्ध र सहभागिता बढाउने: खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम, क्लब र सामूहिक गतिविधिमा सहभागी गराउँदा एक्लोपन कम भई आत्मविश्वास, आत्मसम्मान र मानसिक सन्तुलन कायम रहन्छ।

यसरी स्वास्थ्य शिक्षाले ज्ञान, सीप र सकारात्मक व्यवहार दिने भएकाले मानसिक स्वास्थ्य सुधारमा प्रभावकारी भूमिका खेल्दछ।

स्वास्थ्य प्रवर्धन भनेको व्यक्ति, परिवार र समुदायलाई आफ्नो स्वास्थ्यमाथि नियन्त्रण राख्न र त्यसलाई उत्तम बनाउन सक्षम तुल्याउने प्रक्रिया हो। यसमा स्वस्थ बानीव्यहोरा, सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, स्वास्थ्य शिक्षा र सहयोगी वातावरण निर्माण गरेर स्वास्थ्य स्तर सुधार गरिन्छ।

सन्तुलित आहारको सेवन गर्नु व्यक्तिको स्वास्थ्य प्रवर्धन गर्ने एउटा तरिका हो। सन्तुलित आहारले शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्वहरू उचित मात्रामा पुर्‍याई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने दुईओटा पक्ष:

• (क) वंशाणुगत कारण (आनुवंशिकता)
• (ख) खानपान र जीवनशैली (पोषण, व्यायाम, निद्रा, नसालु पदार्थको प्रयोग)